سر مىبرد . رابطهء دو اثر انكارپذير نيست ، به طورى كه مىتوان گفت تحفة الكبار يكى از منابع اساسى جلد اوّل كتاب بوده و از اينجا معلوم مىشود كه علاقهء تركان به جغرافياى دريانوردى تا به روزگار ما همچنان زنده است ؛ و حاجى خليفه در اين زمينه نقشى معتبر داشته است . كيندرمان ، كه از خبرگان مسائل دريايى مسلمانان است ، به حق مىگويد كه تاكنون گزارشى عمومى از تاريخ دريانوردى تركان تنظيم نشده ، ولى تحقيقات مقدماتى لازم براى اين كار با به دسترس داريم . به تقليد از كيندرمان ، مىتوانيم مطالب فراوانى را كه در صفحات دائرة المعارف اسلامى آمده و غالبا به قلم بابينگر و دنى است ، بر مؤلّفات ترك كه ياد كرديم يا نكرديم بيفزاييم . 163 ضمن تحليل چهار تأليف اساسى حاجى خليفه كه مربوط به جغرافياست ، گفتيم كه كتاب مفصّل جهان‌نما و كتاب تحفة الكبار كه خاصّ جغرافياى دريانوردى است و كشف الظنون ، مجموعهء بزرگ كتابشناسى ، هر كدام بر مسير نوشته‌هاى جغرافيايى عربى - تركى نفوذ و اثر فراوان داشته و دانش اروپايى نيز از اهميت آن غافل نمانده است . بنا بر اين با اطمينان توانيم گفت كه حاجى خليفه به حق بزرگترين جغرافىشناس قرن هفدهم / يازدهم ه . در شرق نزديك است . شخصيّت دوّم همين قرن در قلمرو جغرافيا ، اوليا چلبى ، جهانگرد بزرگ يا ، چنان كه بعضى گفته‌اند ، « ابن بطوطه ترك » بود . 164 مانند هميشه اين مقايسه دور از صحّت نيست ، ولى دربارهء آن محتاط بايد بود ، زيرا دامنهء سفرهاى وى چون ابن بطوطه گسترده نبود و در جهت شرق از عراق دور تر نرفت . بدين جهت با عنوان سياح عالم ، كه تا به روزگار ما تركان بر او اطلاق مىكنند ، به آسانى هماهنگ نمىتوان شد . 165 از لحاظ فرهنگ جغرافيايى مسلما از ابن بطوطه مطلع‌تر و كتاب خوانده‌تر بوده و بيشتر از او منابع مكتوب به كار برده است . مطالبى كه اوليا چلبى در ضمن گزارش مفصّل سفر از سرگذشت خود به دست مىدهد بسيار پراكنده و ناهماهنگ است ، ولى در عوض از اسلاف خود مطالب جالبى مىآورد كه خالى از خرافات نيست ، امّا محيط تربيت او را به كمك آن مىتوان شناخت . جدّش پرچمدار سلطان محمّد فاتح بود و در فتح قسطنطنيه شركت داشت . افراد خاندان وى معمولا عمر دراز داشته‌اند . جدّ او يكصد و چهل و هفت سال بزيست و پدرش ، درويش محمّد ، جواهرى ( قويومچى باشى ) دربار سلطان بود و در چند لشكركشى همراه سلطان سليمان قانونى بود و به ده سلطان خدمت كرد و به سال 1648 / 1058 ه . در سن يكصد و هفده سالگى درگذشت . مسلما مقام وى به قدر كافى معتبر بود ، زيرا مادر فرزندش ، اوليا چلبى ، خواهر صدر اعظم بود . جهانگرد ما به سال 1611 / 1020 ه . تولد يافت ولى ، با وجود نسب و الا ، به سپاه - كه در همهء ايام زندگى بدان نزديك بود - و به دربار نپيوست . بىگفت و گو از آغاز به دانش علاقه داشت و معروف است كه گاه دوست داشت معلومات خود را كه چندان ريشه نداشت به كسان بنمايد .